Nükleer Santrallerin Ekonomisi

NÜKLEER SANTRALLERİN EKONOMİSİ VE NÜKLEER SANTRALLER KANUNU
Nevzat ŞAHİN
Elektrik Yüksek Mühendisi
(EUAS Eski Nükleer Santraller Dairesi Başkanı)

Nükleer Santrallerin ülkemizde kurulması ile ilgili "NÜKLEER GÜÇ SANTRALLARININ KURULMASI VE İŞLETİLMESİ İLE ENERJİ SATIŞINA İLİŞKİN 5710 SAYLI KANUN" 21 Kasım 2007 tarihli resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.1

Kanunda yer alan takvime göre bu işin ihalesini yapacak TETAŞ Enerji Bakanlığı tarafından hazırlanacak Yönetmenlik ve TAEK tarafından hazırlanacak Teknik Ölçütlere göre Şubat 2008'de bir "elektrik alım ihalesi" ne benzer biçiminde yapılacak ihaleye çıkabilecektir.

Kanunun takvimi çalışmaya başlamış ve TAEK nükleer santrallerle ilgili 9 maddelik ölçütlerini ilan ederek kamuoyunun tartışmasına açmıştır.2

Resim: Avrupa'da Tesis Aşamasında iki Santralden biri olan Finlandiya OLKILUOTO 3 PWR Nükleer Santralı

NÜKLEER SANTRALLARIN EKONOMİSİ:

Çıkarılan Nükleer Kanunu/TAEK Ölçütlerinin ülkemizde nükleer santrallerin yapılabilirliğine etkisine geçmeden Nükleer Santrallerin ekonomisi konusunda verilebilecek en çarpıcı örnek olan Uranyum Bilgi Merkezinin, WNA IEA ve benzeri güvenilir kuruluşların yaptığı çalışmaları baz alarak hazırladığı Ocak 2007 tarihli "The Economics of Nuclear Power-Uranium Information Center" Nükleer Santrallerin Ekonomisi raporunun üretim maliyeti projeksiyonu tablosuna bakmak gerekir:3

Nükleer Santral Tesis Bedeli $/kW*
(Tesis dönemi faizleri hariç - Overnight Capital Cost)
1200 $/kW 1500 $/kW 1800 $/kW
I. Ünite: Tek ünitelik santral ihale edilirse elektrik üretim malliyetleri Tesis süresi 7 yıl, Santral Ömrü 40 yıl 5.3 Cent/kWh 6.2 Cent/kWh 7.1 Cent/kWh
  Tesis süresi 5 yıl, Santral ömrü 60 yıl 4.3 Cent/kWh 5.0 Cent/kWh 5.8 Cent/kWh
Aynı santral tipinden 8 Ünite birlikte planlanıp peş peşe yapılırsa elektrik üretim maliyetleri Tesis süresi 7 yıl, Santral Ömrü 40 yıl 4.2 Cent/kWh 4.2 Cent/kWh 4.9 Cent/kWh
  Tesis süresi 5 yıl, Santral ömrü 60 yıl 3.4 Cent/kWh 3.4 Cent/kWh 3.0 Cent/kWh

*Termik ve nükleer santral fiyatlarında son 2 yılda, arz talep dengesinde bozulmalar nedeni ile, önemli artışlar olmuş ve batı imalatı Kömür Santrallerinin Birim Kurulu Güç maliyetleri 1.750 US$/kW aşmış ve son mukaveleye bağlanan Nükleer Santralın birim maliyeti ise 2.575 US$/kW'ı bulmuştur.3

Bu tablonun incelenmesinden görüleceği üzere:

  • Nükleer santrallerin ekonomik "yapılabilirliği" için yatırım bedelinin düşürülmesi gerekmektedir.

Maliyeti 7-8 milyar doları bulacak 3.000 MW lik bir nükleer santralde çıkarılan Nükleer Kanun çerçevesinde yapılacak yer tahsisi, alt yapı masrafları, lisanslama masraflarına katkı, işletme personeli yetiştirilmesine dönük teşvikler tahminen 200-300 milyon dolarlık bir katkı sağlamakla birlikte işin önemli yanı alt yapısı bitirilmiş ve yer lisansı sorunları çözülmüş bir nükleer santral yerinin yatırımcıya nükleer santral kurması için verilmesi yerle ilgili belirsizlikleri ortadan kaldıracak, yatırım süresinin kısaltacak ve sonuç olarak yatırım maliyetlerinde düşmeyi sağlayacaktır.

  • Yukarıdaki tablodan görüleceği üzere aynı sahada peş peşe aynı dizayn ve tipe sahip ünitelerin aynı firmadan alınarak kurulması nükleer yatırımda ana yatırım tasarruf kalemi olup santral imalatçıdan daha ucuza alınmakta ve santral ortak tesislerinin yatırım maliyeti düşmektedir.

Nükleer kanunda bu tür bir uygulamayı teşvik edecek bir hüküm bulunmamakta ve TAEK yetkilileri de Özel Sektör Yatırımcısını böyle bir uygulamaya zorlayamayacaklarını basına açık yaptıkları toplantıda ifade etmişlerdir.

Yer tahsisinde yatırımcıya en az 4 ünitelik bir yer tahsis edilmesi ve bu 4 ünitelik (veya mümkünse 8 ünitelik) santral için belli bir termin içinde yatırım programı taahhüdü alınması yukarıdaki sorunu belli ölçekte çözecektir

  • Büyük güçte ünite seçilmesi yatırım ve işletme giderlerini düşürür (Nükleer santral ünite güçleri 1600MW'ı bulmuştur.)

Nükleer Kanuna dayalı hazırlanıp ilan edilen TAEK ölçütlerine göre Ünite Gücü 600MW ve üstü nükleer santraller kabul edileceği için büyük ünitelere doğru bir zorlama bulunmamaktadır.

  • Elektrik Alım Garantisi: Planlanan bu büyüklükte bir yatırım programını ister devlet yapsın ister özel sektör yapsın işin düğüm noktası bu işe para verecek bankaların ikna edilerek uygun şartlarla kredi vermelerini sağlamaktır. Kanunda ki 15 yıllık TETAŞ'ın elektrik alım garantisi nükleer yatırıma para bulunmasının önünü açacak ve daha önemlisi yatırım kredi maliyetlerini düşürecektir.
  • Ticari hale gelen A tipi III. nesil nükleer reaktörlerde kullanılan basit dizayn, ileri düzeydeki emniyet sistemleri ve bu sistemlerdeki çok yedeklilik yanında önemli maliyet ekonomisi sağlayan aşağıdaki özellikleri bulunmaktadır;
  • Daha yüksek verimli III. Nesil nükleer üniteler II. Nesil Nükleer Ünitelere göre %15-17 oranında daha az uranyum kullanarak aynı elektriği üretebilmekte bu da elektrik üretim maliyetlerini düşürmesi yanında nükleer atık miktarını azaltmaktadır.
  • Yakıt değiştirme süreleri daha uzun ve dolayısı ile emre amadelikleri daha yüksektir.
  • Modüler dizaynları tesis süresini kısaltmakta tesis dönemi faiz masraflarını düşürerek yatırım masraflarında ekonomi sağlamaktadır.

TAEK yayınladığı ölçütlerde III. Nesil Nükleer Ünitelerin ülkemizde kurulmasının önünü açmış olmakla birlikte bu konudaki ayrıntılar belirli değildir.

  • Nükleer santral tesisi ile ilgili lisanslama aşamaları detayları ve süreleri, hukuksal altyapının sağlam ve belirgin olması santralın planlanan sürede bitirilmesini sağlayarak tesis dönemi faizlerinin azalmasına ve daha kısa sürede üretime geçilerek üretim maliyetlerinin düşmesine neden olur. (Nükleer santrallerde tesis süresince sadece TAEK'ten alınacak lisans sayısı 10'a yakındır.)

TAEK yetkilileri bu konudaki Yönetmeliklerin ve hazırlıkların tamam olduğunu gerekirse Nükleer Kanunun Geçici 1. Maddesi uyarınca yerli ve yabancı uzman istihdamı yapabileceklerini bildirmişlerdir.

  • Yakıt: Nükleer Santrallerin enerjide dışa bağımlı ülkeler için en avantajlı tarafı yakıtın üretim maliyetleri içinde %10 civarında küçük bir payı olduğundan yakıt fiyatlarındaki dalgalanmalardan nükleer elektrik üretim maliyetleri diğer fosil yakıtlı elektrik santralleri gibi etkilenmezler. Yakıt fiyatlarının iki katına çıkması nükleer üretim maliyetlerini %5-10 gibi etkilerken bu maliyet artışları doğal gaz santrallerinde %70-80, kömür santrallerinde %30-40 olmaktadır.4

Nükleer Kanuna dayalı çıkarılan ve kurulacak nükleer santrallerde aranacak TAEK ölçütlerinde yatırımcı firmadan "Yakıt üretiminin ülke içinde yapılmasıyla ilgili olarak plan ve program önerilecektir" denilmektedir.

Bu cümleden nükleer santral yatırımcıların belli bir program çerçevesinde yerli nükleer yakıt imalatına zorlanacakları anlamı çıkmaktadır. Bu zorlamanın kapsamı ve sınırları tesis edilecek santral tipi ile uyumlu ve uluslararası sorunlar yaratmayacak biçimde belirlenmesi gerekmektedir.

  • Yerli Katkı: Yukarıda da işaret edildiği gibi Nükleer Santraller kapital yoğun yatırımlar olup üretim maliyetleri içinde amortisman payı (yatırım bedeli payı) %60-70 civarında olup ne kadar yerli katkı artırılırsa nükleer santral o kadar yerli yakıtla çalışan santral haline gelmektedir.

TAEK Ölçütlerinde yatırımcıdan nükleer santral yatırımında yerli katkı payına yönelik plan ve program önerilmesi ve bu plan ve programda en az %60 yerli katkı payına ulaşılacak sürecin gösterilmesi istenmektedir.

Endüstriyel alt yapımızın ulaştığı nokta düşünülürse 10.000 MW bir nükleer program yapılması halinde istenen yerli yüzde miktarı, ulaşılabilecek gerçekçi bir hedeftir. Güney Kore 20 yıllık bir hedefle 1000MWlık nükleer santrallerde 100% yerli imalat hedefine ulaşmıştır. Böyle bir programın başarısı bu işin endüstriyel ayağının planlanması yanında yeteneği, sermayesi ve imkanları olan özel şirket ve kuruluşlar arasında iş bölümü yapılarak "seçilen" şirketlerin "görevlendirilmesinin" önem arz ettiğinin bilinmesi gerekir.

Bu yazı hazırlandığı sırada henüz yayınlanmayan Enerji Bakanlığı tarafından hazırlanacak yönetmelikle ilgili söylenebilecek en önemli husus Nükleer Yatırımların uzun soluklu karmaşık yatırımlar olduğu dikkate alınarak:

  • Teklif alma süresi olarak 6 ay ile 1 yıl arasında ve tercihen 1 yıl süre verilmesi,
  • Birden fazla ünite tesisi istenecekse firmaların üstesinden gelemeyeceği finansal taahhütler yerine yeterli garantiler alınması koşulu ile program taahhüdü istenerek 2. üniteden itibaren opsiyonel teklif alınması,
  • Daha önceki Akkuyu İhalesinde yapıldığı gibi Dünya Bankası İhale Kurallarında da yer alan ve ihale sürecinde firmalarla Prebid Meetings (Bilgilendirme Toplantıları) yapılarak ihale dosyasındaki eksiklikler ve yanlışlıkların teklif verme öncesi düzeltilmesi TETAŞ'ın yapacağı Nükleer "Yarışmanın" başarılı olmasını sağlayacaktır.

SONUÇ:

Ülkemizde başlatılması hedeflenen nükleer santral yatırım programında gözetilmesi gereken ana unsurlar iki eşit taraf, FRANSA ile ÇİN arasında 26 Kasım 2007 tarihinde yapılan 11.87 milyar US$'lık nükleer anlaşmada görülmekte olup bu anlaşma incelenirse izlememiz gereken aşağıdaki ipuçlarını vermektedir:3,4

  • Çin Fransadan III. Nesil 2 tane 1700MW nükleer santral alacak ve 2020'ye kadar planladığı 40.000MW'lık nükleer programını III.nesil nükleer santrallerle devam edecek,
  • Taraflar nükleer reaktörlerin geliştirilmesi ve mühendisliği ile ilgili bir ortak şirket kuracak ve III.Nesil Nükleer Santral teknoloji transferi ve paylaşımı yapacaklar, ve kurulacak bu şirket bu reaktörlerin Çin'de pazarlamasını da yapacak
  • Nükleer Santralı temin eden Fransız şirketinin işletmekte olduğu Afrikada'ki uranyum madeninin ömür boyu üretiminin %35'ini bu satış çerçevesinde Çin anlaşmayla kendisine bağlamıştır,
  • Fransız Elektrik Şirketi EdF bu iki ünitelik nükleer santralı kuracak üretim şirketine %30 oranında ortak olacak,
  • Nükleer Santralın imalatçı firması 2026 yılına kadar bu reaktörlere yakıt teminini garanti ederek yakıt sağlayacak,
  • Fransa tarafından kurulan mevcut Çin'deki Yakıt Montaj fabrikasına ilaveten ikinci bir yakıt fabrikasının kurulmasına Fransa katkıda bulunacak,6
  • Nükleer santralın bazı önemli parçaları belli bir program çerçevesinde ÇİN sanayi tarafından imal edilecek

(Fransa zaten Avrupa'da tesis etmekte olduğu 2 nükleer santralin buhar generatörü, yüksek basınçlı pompalar vs.gibi önemli parçalarını Çin'de imal ettirmektedir.)

Petrol fiyatlarının izah edilemez bir biçimde yükselerek varili 100 $ yaklaşması ve ülkemizin elektrik üretiminde yüksek oranda bağımlı olduğu doğal gazın (belli ölçekte ithal kömürün) petrol fiyatlarını takip etmesi yılda %8 civarında büyük adımlarla artan elektrik ihtiyacımız için Nükleer santralleri yakıt çeşitliliği açısından alternatif haline getirmiş olup çıkan Nükleer Kanunu ile Özel Sektör Yatırımcılarının Nükleer Santral Yatırımına ikna edilip edilemeyeceğini 2008 yılı içinde hep birlikte göreceğiz.

  1. Resmi Gazete 21 Kasım 2007 ÇARŞAMBA Sayı : 26707
  2. TAEK Ölçütleri (28 Kasım 2007 tarihinde TAEK basın toplantısında dağıtılan)
  3. The Economics of Nuclear Power -Uranium Institute January 2007
  4. China, France sign 8-bin-Euro nuclear energy deal-China View 2007-11-26
  5. AREVA in China-November 2007